Interakcje leków z żywnością i alkoholem

Wybrane fragmenty z kampanii "Lek bezpieczny" - Materiały z konferencji prasowej "Leki a alkohol i żywność Barometr harmonizacji: stan na 31.03.2008"

Historia..

3 września 1963 roku 40-letni mężczyzna, leczony z powodu poważnej depresji, zaczął przyjmować Parnate (tranyicypromine). Miesiąc później, podczas rodzinnej kolacji, odczuł lekki ból głowy. Jadł wtedy potrawkę wołową, ser i krakersy. Z serów typu cheddar zjadł walijski Caerphiliy i Danish blue. W nocy poczuł się znacznie gorzej. Był oszołomiony, dostał mdłości, a ból głowy stał się nie do zniesienia. Rano poczuł się na tyle dobrze, że zjadł na śniadanie 3 grube plastry sera. Niewiele później zaczął zachowywać się niespokojnie i chaotycznie. Rozpoczęło się krwawienie z nosa. Pacjent był pobudzony, agresywny, tracił orientację. Przewieziony do szpitala, nadal zachowywał się chaotycznie, temperatura ciała przekroczyła 40°C, ciśnienie było podwyższone, a puls przyspieszony. Zmarł wieczorem, o 19³³. Sekcja zwłok wykazała obrzęk mózgu ze znacznym przekrwieniem biernym. Lekarze wywnioskowali, że przyczyną śmierci była interakcja pomiędzy lekami, które zażywał, a zjedzonym serem. Cuthill, J.M., w „Death Associated with Tranylcypromine and Cheese." Lancet 1964; i: 1076-1077.

Interakcje leków z żywnością prowadzące do osłabienia działania substancji leczniczych

Przyczyny ograniczenia lub opóźnienia wchłaniania leku spowodowane przez pożywienie

• adsorpcja leku
  • erytromycyny, benzylopenicyliny przez kwas cytrynowy będący składnikiem soku pomarańczowego
  • paracetamolu przez pektyny zawarte w owocach (porzeczkach, agreście)
  • preparatów digoksyny, trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych przez produkty i potrawy zawierające dużo błonnika (płatki owsiane, chleb razowy, otręby)
• kompleksowanie
  • tworzenie trudno wchłaniających się kompleksów fenytoiny ze składnikami pokarmowymi, takimi jak: skrobia kukurydziana, olej kokosowy
• kompleksowanie – tworzenie trudno rozpuszczalnych lub nierozpuszczalnych kompleksów podczas łącznego stosowania produktów zawierających duże ilości jonów wapnia (mleko, sery, jogurty) lub jonów żelaza (zielona sałata, szpinak, buraki) z tetracyklinami fluorochinolonami, kwasem etydrynowym  
• wytrącanie leku
  • pochodnych fenotiazyny, preparatów żelaza przez garbniki zawarte w herbacie i kawie
• zmiana pH treści pokarmowej
  • pożywienie zawierające soki z owoców, mięso, ryby, sery powodując zakwaszenie treści żołądkowo-jelitowej zmniejsza wchłanianie leków zasadowych
  • dieta jarska alkalizując treść żołądkowo-jelitową utrudnia wchłanianie leków kwaśnych

Przyczyna osłabienia działania leku przez pożywienie

• nasilenie metabolizmu
  •  teofiliny, tolbutamidu, fenacetyny pod wpływem stosowania diety wysokobiałkowej i niskowęglowodanowej
  • difenylohydantoiny i sulfonamidów przez kwas foliowy zawarty w jarzynach liściastych i drożdżach
• indukcja aktywności enzymów metabolizujących leki pod wpływem przewlekłego nadużywania alkoholu
• zwiększenie wydalania leków o odczynie zasadowym, jak: amfetamina, aminofenazon, chinydyna, chinina, imipramina, petydyna, prokaina, teofilina, erytromycyna pod wpływem diety zakwaszającej mocz
• osłabienie efektu przeciwzakrzepowego kumaryn przez dietę bogatą w witaminę K, zawierającą szpinak, brukselkę, brokuły

Interakcje leków z żywnością prowadzące do nasilenia działania substancji leczniczych

Przyczyny zwiększenia wchłaniania leku spowodowane przez pożywienie

• osłabienie ruchliwości przewodu pokarmowego wydłużające czas opróżnienia żołądka i jelit z pokarmu wpływa na rozpuszczenie większej ilości substancji leczniczych, takich jak: spironolakton, acenokumarol, fenytoina, karbamazepina, nitrofurantoina
• spożywanie pokarmów o znacznej zawartości tłuszczu (bekon, smażone jajka, smalec, duże ilości masła, pełnotłuste mleko)

Leki, których wchłanianie zwiększa się podczas jednoczesnego spożywania tłuszczu pokarmowego

• leki przeciwgrzybicze (gryzeofulwina)
• leki przeciwpierwotniakowe (atowakwon, halofantryna)
• leki przeciwpasożytnicze (albendazol, mebendazol)
• trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne
• leki beta-adrenolityczne (atenolol, metoprolol, oksprenolol, propranolol)
• preparaty teofiliny (Euphyllin retard, Theophyllinum prolongatum)
• leki przeciwzakrzepowe (dikumarol)

Przyczyna nasilenia działania leku przez pożywienie

• hamowanie aktywności izoenzymu CYP3A4 odpowiedzialnego za metabolizm pierwszego przejścia w ścianie jelita, takich leków jak: nitrendypina, felodypina, nimodypina, werapamil, cyklosporyna, takrolimus, atorwastatyna, lowastatyna, symwastatyna, ebastyna, loratydyna, karbamazepina, buspiron, diazepam, midazolam, metadon, syldenafil przez składniki soku grejpfrutowego
• hamowanie metabolizmu leku niedobór białka, zwłaszcza obecnych w nim niezbędnych aminokwasów, witaminy C, zespołu witamin E, nienasyconych kwasów tłuszczowych i składników mineralnych (magnezu, miedzi, potasu)
• zmniejszenie metabolizmu teofiliny, tolbutamidu, fenacetyny pod wpływem stosowania diety niskobiałkowej i wysokowęglowodanowej

Interakcje leków z żywnością na etapie ich metabolizmu

• zahamowanie dezaminacji tyraminy, zawartej w pokarmach, takich jak: dojrzałe sery, wina chianti, marynowane śledzie przez inhibitory MAO prowadzące do przełomu nadciśnieniowego na skutek jej kumulacji w organizmie

Przyczyna nasilenia działania leku przez pożywienie

• osłabienie efektu pierwszego przejścia propranololu, metoprololu, lidokainy, imipraminy, nortryptyliny, paracetamolu pod wpływem pożywienia obecnego w przewodzie pokarmowym
• zmniejszenie wydalania a zwiększenie resorpcji zwrotnej w kanalikach nerkowych leków o odczynie kwaśnym, takich jak: salicylany, sulfonamidy, barbiturany, pochodne kumaryny, fenylbutazon, streptomycyna pod wpływem diety zakwaszającej mocz zawierającej mięso, jaja, ryby, sery, chleb, makaron, rabarbar, owoce cytrusowe, żurawinę, śliwki
• zwiększenie resorpcji zwrotnej litu pod wpływem zbyt dużego ograniczenia spożycia soli kuchennej, zwłaszcza u osób po 60 roku życia
• nasilenie działania teofiliny, leków przeciwbólowych i przeciwgorączkowych (zawierających kofeinę) pod wpływem kofeiny zawartej w herbacie, kawie, napojach typu coca-coli, pepsi, red bull
• niebezpieczne nasilenie działania glikozydów naparstnicy u chorych stosujących leki wykrztuśne i przeczyszczające zawierające korzeń lukrecji, którego składnik - glycyrrhizyna nadmiernie zmniejsza stężenie potasu w organizmie
• niebezpieczny wzrost stężenia potasu u chorych leczonych inhibitorami konwertazy angiotenzyny i/lub diuretykami oszczędzającymi potas pod wpływem łącznego stosowania substytutów soli kuchennej, zawierających sole potasowe

Interakcje leków z alkoholem

Alkohol może działać korzystnie..

Wykazano, że stosowanie umiarkowanych dawek alkoholu (1-3 standardowe drinki/dzień – 10-30g) zmniejsza ryzyko zachorowania na:

• zawał serca
• udar
• cukrzycę
• chorobę Alzheimera i demencję

ale nadużywanie zwiększa ryzyko zachorowania na marskość wątroby, nowotwory,alkoholizm

Leki a alkohol

• Pani Julia K. była leczona metronidazolem w postaci czopków dopochwowych z powodu zakażenia rzęsistkiem. Zaproszono ją na imieniny, gdzie wypadało spełnić toast za zdrowie gospodarza. Po kilkunastu minutach pani Julia odczuła gwałtowne uderzenie krwi do głowy - twarz była zaczerwieniona, a jej zrobiło się słabo. Wezwano karetkę pogotowia. W szpitalu rozpoznano tzw. reakcję antikolopodobną, tzn. taką, jaka występuje po wypiciu alkoholu przez pacjenta leczonego antikolem (esperalem).
• Pacjentka tłumaczyła się, że poprzednio w trakcie kuracji innymi antybiotykami, a mianowicie tetracykliną, też wypiła niewielką ilość alkoholu bez żadnych przykrych następstw - wobec tego uznała, że wypicie alkoholu po zażyciu zaleconego chemioterapeutyku nie będzie niebezpieczne.

Przyczyny interakcji leków z alkoholem

• Reakcja disulfiramopodobna (antikolopodobna)
• Synergizm (sumowanie się działania) leków i alkoholu
• Wpływ leków na kinetykę alkoholu
• Wpływ alkoholu na metabolizm leków

• Reakcja disulfiramopodobna (antikolopodobna):
  • leki hamują spalanie alkoholu. W tkankach gromadzi się toksyczny związek - aldehyd octowy. Związek ten powoduje m.in. silne rozszerzenie naczyń twarzy i innych okolic skóry, czemu towarzyszy uczucie nieprzyjemnego tętnienia. Występują silne bóle brzucha, głowy, pocenie się, nudności, wymioty, spadek ciśnienia krwi (zapaść) i uczucie przerażającego lęku. Z powodu takich objawów isulfiram/antikol (antabus) jest stosowany w kuracji odwykowej.
    Reakcję disulfiramopodobną (antikolopodobna) oprócz disulfiramu wywołują niektóre cefalosporyny, np. latamoksef (Moxalactam), cefamandol (Tarcefandol), cefoperazon (Cefobid). Szczególnie silne reakcje antikolopodobne wywołują wszystkie pochodne nitroimidazolu stosowane jako leki przeciwpasożytnicze i przeciwbakteryjne, np. metronidazol, nitrofurantoina, także niektóre leki przeciwgrzybicze, np. ketokonazol.
• Synergizm (sumowanie się działania) leków i alkoholu:
  • Alkohol należy do grupy depresantów, spowalnia aktywność ośrodkowego układu nerwowego (OUN), przez co zażywający go ludzie odczuwają odprężenie, podwyższoną pewność siebie, a ich koordynacja ruchów oraz mowa zostają zaburzone. Leki hamujące aktywność OUN nasilają te działania.
    Synergizm (sumowanie się działania) hamującego ośrodkowy układ nerwowy leków i alkoholu dotyczy m.in.:
    • barbituranów, np. fenobarbitalu (Luminal), cyklobarbitalu;
    • benzodiazepin, np. diazepamu (Relanium), nitrazepamu (Nitrazepam);
    • leków przeciwastmatycznych, przeciwalergicznych i przeciwuczuleniowych, takich jak chlorpromazyna (Fenactil).
  • Alkohol zwiększa ryzyko wystąpienia choroby wrzodowej, a zwłaszcza krwawień z przewodu pokarmowego przy jednoczesnym stosowaniu niesterydowych leków przeciwzapalnych (przeciwbólowych i przeciwgorączkowych), takich jak kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, diklofenak.
    Alkohol zwiększa ryzyko działania hepatotoksycznego (uszkodzenia wątroby) przy równoczesnym stosowaniu m.in.:
    • witaminy A
    • paracetamolu
• Wpływ leków na kinetykę alkoholu podwyższenie stężenia alkoholu we krwi, zaobserwowano po podaniu:
  • leków przeciwhistaminowych stosowanych w nadkwasocie żołądka i chorobie wrzodowej żołądka, tj. po cymetydynie i ranitydynie,
  • po kwasie acetylosalicylowym podanym 2h przed wypiciem alkoholu
  • po podaniu leku antyarytmicznego – werapamilu.
• Wpływ alkoholu na metabolizm leków:
  • przeciwgrużliczych (izoniazydu)
  • tolbutamidu
  • warfaryny

Przyczyna nasilenia działania leku przez alkohol

• zahamowanie aktywności enzymów metabolizujących leki pod wpływem jednorazowego spożycia dużej ilości alkoholu
• pobudzenie aktywności enzymów metabolizujących leki pod wpływem regularnego spożywania umiarkowanych ilości alkoholu

Gdzie można znaleźć pomoc?

• Lekarz
• Farmaceuta
• Publikacje
• Internet

Metody zapobiegania i zmniejszania częstości występowania niepożądanych interakcji leków z żywnością i alkoholem

• popijanie leków czystą wodą
• zażywanie leków 1-2 h przed lub 2 h po posiłku
• nie stosowanie łącznie z lekami suplementów zawierających witaminy i sole mineralne oraz substytutów soli kuchennej
• nie zażywanie leków jednocześnie z alkoholem

Źródło:
Kampania "Lek bezpieczny" Materiały z konferencji prasowej 02.04.2008 "Leki a alkohol i żywność Barometr harmonizacji: stan na 31.03.2008"