Jak poruszać się w gąszczu naukowej informacji o lekach?

Jak poruszać się w gąszczu naukowej informacji o lekach?
O czym musimy pamiętać? czyli

Kilka praktycznych wskazówek dla lekarzy i farmaceutów nt. źródeł informacji oraz ich oceny.

W dobie nadmiaru informacji o lekach i terapiach oraz możliwości korzystania z wielu różnych źródeł, coraz ważniejsza staje się umiejętność docierania do wiarygodnej i przydatnej informacji w krótkim czasie. Każdy specjalista wie ile czasu można spędzić na szukaniu pełnej informacji o nowo zarejestrowanym leku, o jego „wyższości” nad już istniejącymi lekami stosowanymi w tych samych wskazaniach, czy też nad dotarciem do aktualnych wytycznych terapeutycznych.

Często takie poszukiwania kończą się bezowocnie lub też z połowicznym sukcesem kiedy to znajdujemy np. sprzeczne informacje o danym leku w dwóch różnych źródłach. Powstają wówczas pytania. Która informacja jest aktualna i wiarygodna? Na której informacji możemy się oprzeć odpowiadając na pytanie farmaceuty, lekarza, pielęgniarki lub pacjenta?

W poniższym artykule postaramy się przedstawić kilka praktycznych wskazówek na temat oceny źródeł oraz dostępności do tych, które uważamy za wiarygodne i przydatne w pracy farmaceuty i lekarza.

Źródła informacji – definicje, rodzaje, konsultacja

Definicje

Definicji źródeł informacji jest kilka. Poniżej przytoczyliśmy dwie, które wydają się najbardziej przejrzyste i potrzebne do dalszych rozważań.

  • Źródło jest to materiał, z którego czerpane są informacje zaspokajające określone potrzeby informacyjne. W szerszym znaczeniu źródłami informacji mogą być dokumenty, osoby lub instytucje ( Słownik terminologiczny informacji naukowej, s.130);
  • Za źródło informacji uważa się zarówno dokumenty jak i zespół warunków (system, miejsce, organizacje, konferencje, spotkania itp.), w których mogą być uzyskane przydatne wiadomości z dziedziny nauki, techniki lub ekonomiki. (W. Piróg: Zagadnienia informacji i dokumentacji naukowej. Warszawa PWN 1977 s.22);

Rodzaje źródeł

Mówiąc bardzo ogólnie, możemy wyróżnić następujące rodzaje źródeł:

  • pierwotne (prymarne): wszelkie dokumenty prymarne, podstawa opracowania dokumentu pochodnego (np. artykuły oryginalne, nieprzetworzone, opublikowane w prasie specjalistycznej)
  • wtórne: reprodukcje dokumentu oryginalnego, także na innym nośniku (np. przeglądy i analizy artykułów oryginalnych zamieszczone w niezależnych biuletynach o lekach i terapiach http://www.isdbweb.org/members/bulletin_index)
  • pochodne: produkt przetworzenia dokumentów pierwotnych, zawierają informacje bibliograficzne o nich, zwykle też charakterystykę treści (opracowania dokumentacyjne, bibliografie – np. kompendia, wytyczne)

Konsultacje źródeł

W zależności od charakteru pytania, które zadał farmaceuta, lekarz lub pielęgniarka oraz złożoności problemu jaki mamy rozwiązać, korzystać możemy ze źródeł pierwotnych, wtórnych lub pochodnych. Kiedy mamy do czynienia np. z pytaniem dotyczącym nowego leku, który został dopiero wprowadzony na rynek, naszym głównym źródłem, oprócz ChPL będą artykuły oryginalne opublikowane w czasopismach naukowych. Kiedy jednak pytanie będzie dotyczyło np. stosowania leków u kobiet w ciąży, to sama ChPL nie będzie miała dla nas wielkiej wartości. Oprócz ChPL będziemy wówczas korzystali ze źródeł wtórnych i/lub pochodnych specjalizujących się w tematyce stosowania leków u kobiet w ciąży tj. np. Drugs in Pregnancy and Lactation – a reference guide to foetal and neonatal risk (Gerald K. Briggs, Roger K. Freeman, Summer J.Yaffe, wyd. Lippincott Williams and Wilkins). W przypadku stosowania leków w pediatrii najbardziej pomocne będą źródła specjalistyczne pediatryczne oraz wytyczne terapeutyczne. W tym przypadku ChPL często okaże się także (jak w przypadku kobiet w ciąży) mało przydatna, szczególnie wtedy gdy mamy do czynienia ze stosowaniem leków u noworodków i niemowląt.

Przy odpowiedzi na pytania kluczową sprawą jest często uściślenie pytania i usytuowanie go w odpowiednim kontekście klinicznym. Powinniśmy wiedzieć czy pytający chce znać np. schematy i zasady dawkowania antybiotyków u niemowląt ogólnie, czy chce wiedzieć dokładnie jaką dawkę antybiotyku powinno się podać konkretnemu niemowlakowi w konkretnym schorzeniu. W obu przypadkach nasze podejście do rozwiązania problemu oraz strategia wyboru źródeł i ich przeszukiwanie będzie różne. Zanim jednak sięgniemy do źródeł informacji (czasopism, kompendiów, baz danych itp.) najpierw powinniśmy skorzystać z najważniejszego i najlepszego źródła informacji, jakim jest osoba zadająca pytanie. Dobre zdefiniowanie pytania pozwoli na uniknięcie nieporozumień, a podczas rozmowy z zadającym pytanie, uzyskamy często kluczowe informacje, które pokażą nam w czym leży problem, który chcemy pomóc rozwiązać. Oczywiście takie podejście do odpowiedzi na pytania farmaceutów. lekarzy, pielęgniarek czy też pacjentów wymaga wcześniejszego przeszkolenia w zakresie komunikacji i informacji o leku. Mamy tu bowiem do czynienia z dwoma bardzo ważnymi dziedzinami – pierwsza z nich to komunikacja i aspekty tj. aktywne słuchanie, umiejętność zadawania pytań oraz przedstawiania odpowiedzi, a druga to informacja naukowa i aspekty tj. znajomość źródeł, umiejętność ich oceny i przeszukiwania.

Ocena źródła informacji pod kątem jakości i wiarygodności

Po sprecyzowaniu pytania i selekcji źródeł informacji przechodzimy do oceny tych źródeł. Podstawowymi elementami tej oceny jest sprawdzenie czy informacja jest 1) wiarygodna, 2) zaadaptowana do potrzeb, 3) łatwa w użyciu. Do sprawdzenia tych elementów pomocne będą poniższe pytania:

  1. Kto jest autorem/autorami oraz wydawcą? Czy autorzy mają odpowiednie kwalifikacje?

  2. Jak jest przygotowana i dokumentowana informacja?

  3. Czy autorzy/wydawca są powiązani z firmami (konflikt interesów)?

  4. Aktualność informacji (data sporządzenia, aktualizacje).

  5. Łatwość użycia, wersja językowa, dostępność, koszt.

Wracając do elementów oceny źródeł przyjrzyjmy się bliżej określeniom dotyczącym wiarygodności, zaadaptowania do potrzeb i łatwości użycia.

Wiarygodność informacji

Co to oznacza, że informacja jest wiarygodna? Jakie kryteria określają tę wiarygodność?

Mówiąc o informacji wiarygodnej mamy na myśli to, że jest ona obiektywna i udokumentowana naukowo. To znaczy, że przedstawione dane są aktualne i wyczerpujące, a wszystkie wyniki badań klinicznych, zarówno te pozytywne jak i negatywne, zostały wzięte pod uwagę w informacjach dotyczących skuteczności i ryzyka stosowania danego leku.

Brak aktualnych danych przy lekach starszej generacji często oznacza, że dany lek jest już stosowany w niewielkim stopniu, ponieważ został zastąpiony przez inną nową cząsteczkę w tych samych wskazaniach.

Zaadaptowanie informacji do potrzeb użytkowników

W zależności od tego czy z danej informacji np. o nowym leku, korzysta lekarz, farmaceuta czy pacjent, będzie ona przygotowana w inny sposób i inne elementy będą kluczowe dla każdego z wymienionych odbiorców:

  • Lekarz
    Na ogół ma mało czasu aby przeszukiwać różne źródła. Potrzebuje szybkich i pewnych odpowiedzi na pytania, które wypływają podczas codziennej praktyki. Np. jeżeli chodzi o nowy lek to chce wiedzieć jakie są dowody „wyższości” nowego leku nad dotychczas stosowanymi lekami w tych samych wskazaniach. Na jakich populacjach były prowadzone badania kliniczne, czy ten lek był już stosowany w innych krajach, jak kształtują się koszty i korzyści dla pacjenta/systemu opieki zdrowotnej?

  • Farmaceuta
    Potrzebuje przede wszystkim informacji zapewniających właściwe stosowanie leku, tzn. informacji o przeciwwskazaniach, interakcjach, dawkowaniu, a także porad dotyczących właściwego stosowania leku przez pacjenta.

  • Pacjent
    Musi mieć dostęp do takich informacji, które przekonają go, że chce zastosować dany lek (skuteczność, bezpieczeństwo) i musi wiedzieć na co należy zwrócić uwagę jeżeli wystąpią np. działania niepożądane.

Łatwość użytkowania źródeł

Informacje o leku przeznaczone dla lekarzy i farmaceutów muszą być zaadaptowane do kompetencji i potrzeb każdego środowiska. Muszą być zrozumiałe, łatwe w użyciu, pomagające w praktycznym rozwiązaniu problemu terapeutycznego (np. dostępność leku, jego skuteczność, koszt terapii), łatwe w znalezieniu i w klasyfikowaniu.

Bardzo ważnym aspektem jest także to w jakim języku jest dane źródło dostępne. W większości przypadków mamy do czynienia ze źródłami anglojęzycznymi, ale poszczególne kraje rozwijają także własne wersje językowe fachowej informacji. Np. we Francji czy też w Hiszpanii można znaleźć wiele cennych źródeł w tych językach. W większości przypadków są one oparte na źródłach anglojęzycznych, ale także opracowywane na podstawie wytycznych i badań ośrodków francuskich czy też hiszpańskich. Dostępność do źródeł w wersji językowej danego kraju bardzo ułatwia użytkowanie tych źródeł.

Niezależne biuletyny o lekach i terapiach

Przykładem źródeł informacji o lekach spełniających wyżej opisane kryteria są nieznane zbyt dobrze w Polsce, niezależne biuletyny o lekach i terapiach. W niniejszym artykule chcieliśmy więc przybliżyć także te źródła, na przykładzie wybranych biuletynów zrzeszonych w International Society of Drug Bulletins (http://www.isdbweb.org/)

Biuletyny Informacji o Lekach, zrzeszone w ISDB, zostały wskazane przez Światową Organizację Zdrowia jako ważne ogniwo w kształtowaniu się praktycznej i niezależnej informacji o leku na świecie. Są one wydawane przez 40 krajów. Sieć biuletynów obejmuje aktualnie 80 tytułów, ale tylko 7 z nich (po jednym na kraj) publikowanych jest w takich krajach Europy Środkowo-Wschodniej jak Czechy, Chorwacja, Estonia, Łotwa, Gruzja, Mołdawia i Słowenia. W tym kontekście dziwić może fakt, że w Polsce, kraju prawie 40 milionowym, nie ma żadnego pisma zrzeszonego w ISDB, mającego status niezależnego biuletynu informacji o leku.

Jakie główne zadania spełniają powyższe biuletyny i czym różnią się od klasycznych naukowych czasopism? Zobaczmy to na przykładzie nowych leków lub nowego podejścia do leczenia danej jednostki chorobowej. Jakie pytania na początku farmaceuta i lekarz powinni sobie zadać?

  • Czy nowy sposób leczenia wnosi wartość dodaną do już istniejących sposobów?

  • Czy warto jest ten nowy sposób włączyć do praktyki zawodowej lub rekomendować pacjentom?

Często na pierwsze pytanie odpowiedź może być negatywna, bo po przyjrzeniu się nowemu sposobowi leczenia okazuje się, że istniejące terapie spełniają swoje zadanie i nie ma potrzeby sięgania po nowy, nie wnoszący niczego lub nie udowodniony do końca, nowy schemat postępowania. Często odpowiedź na pierwsze pytanie jest negatywna z powodu braku przekonywujących dowodów klinicznych. Jeżeli jednak takie dowody są publikowane to często lekarz czy też farmaceuta nie mają ani czasu, ani wystarczające wiedzy i doświadczenia by te dowody krytycznie oceniać i wzajemnie ze sobą powiązać. W praktyce, lepiej jest ocenę nowego sposobu leczenia pozostawić niezależnym ekspertom – klinicystom z doświadczeniem w danej dziedzinie, czy też specjalistom od interpretacji badań klinicznych. Mogą oni wówczas przedstawić swoje analizy i wnioski wszystkim lekarzom i farmaceutom, którzy mają możliwość szczegółowego ich przeczytania, a następnie przedyskutowania i wreszcie podjęcia indywidualnej lub grupowej decyzji dotyczącej wprowadzenia lub nie nowego sposobu leczenia do praktyki zawodowej. Dobrym rozwiązaniem jest opublikowanie takiej oceny nowego sposobu leczenia właśnie w niezależnym biuletynie o lekach i terapiach.

Aby lekarz mógł we właściwy sposób myśleć o roli jaką spełnia nowy sposób leczenia, który można stosować niektórych przypadkach, musi zrozumieć daną terapię i umieć dyskutować o dowodach klinicznych a także podawać argumenty za nowym sposobem leczenia. Najlepszym miejscem na znalezienie właśnie takiej wiedzy są niezależne biuletyny.

Oczywiście tego typu ocenę mogą robić też pisma medyczne, ale w praktyce istnieją pewne trudności:

  • ogólne pisma medyczne publikują wiele różnorodnych tematów i często nie mają miejsca na zamieszczenie artykułów dotyczących przeglądu i oceny danego sposobu leczenia,

  • prawie wszystkie czasopisma medyczne w dużej mierze zależą od reklamodawców czyli firm farmaceutycznych. Może to pociągać za sobą pewne konsekwencje. Jeżeli np. przedstawiane oceny są zbyt krytyczne w stosunku do określonej terapii to czasopismo może stracić źródło dochodu jakim jest reklama.

Niezależne biuletyny zrzeszone w ISDB (International Society Drug Bulletins) nie zawierają reklam: muszą być wolne od jakichkolwiek wpływów firm farmaceutycznych po to, aby w sposób nieskrępowany i niezależny przedstawiać swoje opinie. Niezależne biuletyny są otwarte na dyskusję i argumenty różnych specjalistów. A ponieważ medycyna nie jest nauką ścisłą to treści zawarte w biuletynach ewoluują w zależności od nowych pojawiających się dowodów naukowych na temat danej terapii i nowych doniesień dotyczących praktyki klinicznej.

Przewodniki farmakoterapii i wytyczne terapeutyczne są oczywiście także ważnymi i cennymi źródłami informacji. Nie zmienia to jednak faktu, że niezależne biuletyny mają od lat swoją ugruntowaną pozycję jako źródła fachowe i obiektywne. W przewodnikach farmakoterapii nie ma miejsca na szczegółową dyskusję nt. leków, a wytyczne terapeutyczne jedynie streszczają podstawowe koncepcje i argumenty dotyczące postępowania w określonych jednostkach chorobowych. Poza tym niebezpieczeństwem wytycznych jest to, że zbyt wiele osób, w tym klinicyści oraz zarządzający opieką zdrowotną, patrzą na wytyczne jako obligatoryjne zalecenia, którymi wytyczne nie są. Pozwalają one na zaoszczędzenie pracy i czasu, ale trzeba pamiętać, że powinny być stosowane w sposób elastyczny, uwzględniając za każdym razem indywidualne przypadki pacjentów. W niektórych sytuacjach lepszym rozwiązaniem jest jedynie wsparcie się na wytycznych niż ich zastosowanie. Niezależne biuletyny mogą pomagać w zbieraniu przypadków, co do których nie zastosowano wytycznych od A do Z, ale w których lekarz czerpał pewne wskazówki właśnie z wytycznych.

Właściwa informacja o lekach i terapiach dla specjalistów opieki zdrowotnej i pacjentów jest bardzo ważnym elementem budowania jakości użytkowania leków. Przekaz budowany przez niezależne biuletyny o leku powinien być wzmacniany przez inne źródła. Np. w Australii, niezależny biuletyn - Australian Prescriber, istnieje obok innych źródeł tj. Therapeutic Guidelines i Australian Medicnines Handbook. Ta informacja wzmacniana jest jeszcze przez National Prescribing Service, który pomaga lekarzom i farmaceutom w rozwiązywaniu różnych problemów związanych z przepisywaniem i stosowaniem leków. Obok przykładu australijskiego można by cytować inne państwa tj. Hiszpania, Francja, Wielka Brytania, w których niezależne biuletyny informacji o lekach i terapiach funkcjonują od wielu lat i są uzupełnieniem innych, bardzo dobrych źródeł. W Polsce niestety system informacji o lekach jest nadal słaby, a źródła w języku polskim zawierają zbyt często przeciwstawne informacje na ten sam temat. W Centrum Informacji o Leku często spotykamy się z tym, że informacja o leku w języku polskim jest zbyt uboga lub też zdezaktualizowana, a wytyczne terapeutyczne często są rozproszone po różnych publikacjach i nie zawsze łatwo dostępne. Dlatego też w naszej codziennej pracy opieramy się głównie na źródłach anglo-, francusko- i hiszpańskojęzycznych, co nie zawsze jest do końca zgodne z ideą informacji o lekach, która powinna opierać się także na polskich źródłach i polskiej praktyce. Niestety zbyt często taka informacja jest zbyt trudno dostępna lub nie ma jej wcale. W naszej pracy korzystamy też z niezależnych biuletynów, w tym ze wspomnianego powyżej Australian Prescriber (Australia), Prescrire International (Francja), Bulletin Groc (Hiszpania), Minerva (Belgia). Od października 2011 r. Centrum Informacji o Leku także wydaje niezależne biuletyny o lekach i terapiach. Jeden biuletyn jest kierowany do specjalistów opieki zdrowotnej, a drugi do pacjentów. Ukazują się one raz na dwa miesiące i są dostępne po zapisaniu się na biuletyn na stronie Centrum Informacji o Leku.

Kończąc niniejszy artykuł, który oczywiście nie wyczerpuje wszystkich aspektów wiarygodnej i obiektywnej informacji o lekach, a jedynie przedstawia najważniejsze jej aspekty, przedstawiamy Państwu kilka polecanych przez nas źródeł informacji. Prawie wszystkie wybrane źródła można konsultować on line bezpłatnie.

Wybrane źródła informacji o lekach Strona www Dodatkowe informacje
Niezależne biuletyny o lekach i terapiach
International Society of Drug Bulletins (ISDB) www.isdbweb.org Bezpłatne
Australian Prescriber www.australianprescriber.com Bezpłatne
Prescrire http://english.prescrire.org/en/
http://www.prescrire.org/fr/
Płatne, część artykułów dostępnych bezpłatnie
Drug and Therapeutics Bulletin http://dtb.org.uk/ 3 miesiące bezpłatny, później płatne (UK)
Worst Pills, Best Pills http://www.worstpills.org/ Płatne (15$ rocznie)
Ośrodki informacji o leku
UK Medicines Information www.ukmi.nhs.uk Bezpłatne
Centrum Informacji o Leku (CIL) www.leki-informacje.pl Bezpłatne
Drugs.com www.drugs.com Bezpłatne
Agencje leków
Food and Drug Administration (USA) www.fda.gov/cder Bezpłatne
The European Medicines Agency (EMA) www.ema.europa.eu Bezpłatnie
Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) www.mhra.gov.uk Bezpłatne
L’Agence nationale de sécurité du médicament et des produits de santé (ANSM) www.ansm.sante.fr Bezpłatne
Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych (URPL) www.urpl.gov.pl Bezpłatne
Inne
The Cochrane Collaboration www.cochrane.org Bezpłatne
World Health Organization (WHO) www.who.int Bezpłatne

Wnioski

Wiarygodna i obiektywna informacja o lekach jest bardzo ważnym elementem opieki zdrowotnej każdego kraju. To właśnie w oparciu o źródła, odpowiednią wiedzę oraz praktykę kliniczną, lekarz podejmuje ważne decyzje terapeutyczne. Farmaceuci natomiast, znając dobrze źródła, mając doświadczenie i będąc specjalistami od leku, mogą lekarzowi pomagać w podejmowaniu tych decyzji. Znajomość źródeł i umiejętność posługiwania się nimi w poszukiwaniu właściwej informacji jest bardzo ważna, szczególnie w praktyce szpitalnej, gdzie często spotykamy się z bardzo skomplikowanymi przypadkami. Z naszej perspektywy i doświadczeń widzimy jak bardzo taka umiejętność przydaje się w codziennej pracy farmaceuty, i jak bardzo pomaga w nawiązywaniu lepszych kontaktów ze środowiskiem lekarskim.

mgr farm. Ewa Zygadło
mgr farm. Paweł Kozaczuk
Centrum Informacji o Leku (www.leki-informacje.pl)

Źródła:

  1. Rosalind Tindale , Finding independent information on new drugs, Australian Prescriber, Vol. 34, Number 3, June 2011

  2. Andrew Herxheimer, The importance of independent drug bulletins, Australian Prescriber, Vol. 25, Number 1, 2002

  3. Anna Uryga, Ewa Zygadło, Niezależna informacja o leku : czy idea wdrożona w krajach europejskich ma szansę rozwinąć się w Polsce? Spojrzenie farmaceuty i bibliotekarza, Farmacja Polska, Tom 65, nr 1, 2009

Artykuł opublikowany w Farmakoekonomice szpitalnej, 2012

 

Kategoria: